Akdeniz’in batı ucunda, birbirine sadece birkaç deniz mili mesafede bulunan iki farklı egemenlik tartışması, uluslararası ilişkiler tarihinin en ironik diplomatik çıkmazlarından birini oluşturur. İspanya’nın güney kıyısındaki Cebelitarık (Gibraltar) üzerindeki hak iddiaları ile Fas’ın Kuzey Afrika’daki Ceuta ve Melilla üzerindeki iddiaları, adeta birbirinin aynadaki yansıması gibidir.
Madrid yönetimi, İngiltere karşısında toprak bütünlüğünü savunurken takındığı tavrın tam tersini, Afrika kıtasında Fas’a karşı sergilemektedir. Bu durum, uluslararası hukukta ve diplomaside "çifte standart" ve "jeopolitik pragmatizm" tartışmalarını beraberinde getirmektedir.
Benzerlikler: Coğrafi ve Stratejik İkizler
Cebelitarık ve Ceuta-Melilla meseleleri, yapısal ve jeopolitik açıdan çarpıcı benzerlikler taşır:
Sömürgecilik/İşgal Mirası Algısı: Hem Fas hem de İspanya, söz konusu toprakları kendi kıtalarındaki yabancı egemenliğinin (anakronik sömürgeciliğin) son kalıntıları olarak görür. Fas için Ceuta ve Melilla neyse, İspanya için de Cebelitarık odur. Toprak Bütünlüğü Tezi: Her iki iddia sahibi ülke de (İspanya ve Fas) tezlerini "toprak bütünlüğünün korunması" ilkesine dayandırır. Coğrafi olarak bu toprakların kendi doğal sınırlarının bir parçası olduğunu savunurlar. Stratejik Konum: Her üç şehir de Akdeniz ile Atlas Okyanusu’nu birbirine bağlayan, küresel ticaretin ve askeri lojistiğin kalbi olan Cebelitarık Boğazı'nı kontrol eden jeostratejik noktalardır. Ekonomik Bağımlılık ve Kaçakçılık: Cebelitarık ile çevresindeki İspanyol bölgesi (Campo de Gibraltar) ve Ceuta-Melilla ile komşu Fas kasabaları arasında yoğun bir iş gücü geçişi, ticari bağımlılık ve yasa dışı kaçakçılık (gümrüksüz ticaret) trafiği mevcuttur.Çelişkiler: İspanya'nın Diplomatik Çıkmazı
İspanya’yı uluslararası arenada zor durumda bırakan temel unsur, Cebelitarık için ürettiği hukuki ve tarihi argümanların, Fas’ın Ceuta-Melilla iddialarını meşrulaştırmak için kullanılabilmesidir. Ancak Madrid, bu iki durumu birbirinden ayıran net çizgiler olduğunu savunur:
1. Uluslararası Hukuk ve Antlaşmaların Statüsü
Cebelitarık: İspanya, Cebelitarık’ı 1713 Utrecht Antlaşması ile Büyük Britanya’ya devretmiştir. Bu antlaşma, İspanya'nın bölgeyi kendi rızasıyla (savaş mağlubiyeti sonrası da olsa) hukuken devrettiğini gösterir. Birleşmiş Milletler (BM), Cebelitarık'ı resmi olarak "De-kolonize edilmesi (Sömürgelikten çıkarılması) gereken askeri bölge" listesinde tutmaktadır. Ceuta ve Melilla: İspanya, bu iki şehrin modern Fas devletinin kuruluşundan (1956) asırlar önce (1497 ve 1640) İspanyol toprağı olduğunu belirtir. Madrid'e göre bu şehirler hiçbir zaman bir antlaşmayla başkasından devralınmamış, doğrudan İspanya krallığının asli unsurları olarak inşa edilmiştir. BM'nin sömürge listesinde yer almazlar.2. Nüfus ve Kendi Kaderini Tayin Hakkı (Self-Determinasyon)
Cebelitarık: Cebelitarık halkı, yapılan referandumlarda (en son 2002'de %99 oranında) Birleşik Krallık egemenliğinde kalmayı seçmiştir. İspanya, buradaki nüfusun "ithal" (Britanyalı) olduğunu savunarak self-determinasyon hakkının geçerli olamayacağını, önceliğin toprak bütünlüğünde olduğunu iddia eder. Ceuta ve Melilla: Bu şehirlerde yaşayan nüfusun çoğunluğu İspanyol vatandaşıdır (buna şehirdeki Müslüman nüfus da dahildir). İspanya, bu kentlerde yaşayan halkın İspanyol kimliğini ve Madrid'e bağlılığını öne sürerek, Fas'ın iddialarına karşı halkın iradesini savunur. Yani Cebelitarık'ta halkın iradesini reddeden İspanya, Afrika'da halkın iradesine sığınmaktadır.3. Sınır Geçişleri ve Güvenlik Yönetimi
Cebelitarık: İspanya, İngiltere’nin Schengen bölgesinde olmamasını ve Brexit sürecini kullanarak Cebelitarık sınırında katı kontroller uygulamakta, burayı ekonomik olarak izole etmeye çalışmaktadır. Ceuta ve Melilla: Burada roller değişir; İspanya sınırı koruyan ve tel örgüler çeken taraftır. Fas ise tıpkı İspanya'nın Cebelitarık'a yaptığı gibi, Ceuta ve Melilla'yı ekonomik olarak boğmak için zaman zaman gümrük kapılarını kapatmakta ve sınır kontrollerini bir baskı aracı olarak kullanmaktadır.Değerlendirme: Geometrik Sessizlik
Fas, İspanya’nın Cebelitarık konusundaki her çıkışını dikkatle izlemekte ve Madrid’in Londra’ya karşı kullandığı argümanları not etmektedir. Diplomatik kulislerde Fas, İspanya'ya sık sık şu mesajı verir: "Eğer Cebelitarık coğrafi olarak İspanya'ya aitse, Ceuta ve Melilla da coğrafi olarak Fas'a aittir."
İspanya ise bu jeopolitik tuzağa düşmemek için Cebelitarık ve Ceuta-Melilla meselelerini uluslararası platformlarda asla aynı cümle içinde kurmamaya özen gösterir. Sonuç olarak Akdeniz'in bu dar boğazı; bir ülkenin kuzeyinde "mağdur ve hak iddia eden", güneyinde ise "statükocu ve egemenliğini koruyan" iki farklı yüzle siyaset yaptığı küresel bir tiyatro sahnesine dönüşmüştür.